Rekor Yolcu Zayıf Bilanço; Havacılıkta Tehlikeli Denge

Uçaklar dolu, pistler yoğun ama bilanço zayıf… Oktay Erdağı, havacılıkta büyüme ile kârlılık arasındaki tehlikeli kopuşu mercek altına alıyor. Artan yolcu sayısına rağmen havayollarının neden kazanamadığını ve sistemin sürdürülebilirliğini sorgulayan çarpıcı bir analiz.

İşte Erdağı'nın yazısı:

Uçuş Var, Kazanç Yok: Havacılığın Çarpık Dengesi

Göklerdeki hareketlilik aldatıcı olabilir. Uçaklar dolu, terminaller kalabalık, pistler hiç olmadığı kadar yoğun… İlk bakışta her şey yolunda gibi. Hatta resmi söylem daha da iddialı: “Rekor üstüne rekor kırıyoruz.” Peki gerçekten öyle mi?

Havacılık sektöründe bir süredir göz göre göre büyüyen bir çarpıklık var: Yolcu sayısı artıyor ama havayolları kazanamıyor. Daha da kötüsü, bu sistem sürdürülebilir olmaktan giderek uzaklaşıyor.

Son 25 yılda Türkiye’de yaklaşık 25 havayolu şirketinin piyasadan çekilmek zorunda kalması tesadüf mü? Elbette değil. Yönetim hataları, finansal kırılganlıklar, rekabet baskısı… Hepsi birer faktör. Ama çoğu zaman göz ardı edilen kritik bir gerçek daha var:
Havalimanı ekonomisinin yapısal dengesizliği.

Yap-İşlet-Devret Modeli: Kimin İçin Kazanç?

Son yıllarda yapılan dev havalimanları, kamuoyuna “büyük vizyon projeleri” olarak sunuldu. Ancak bu projelerin büyük bölümü yap-işlet-devret (YİD) modeliyle hayata geçirildi. Bu modelin doğası gereği işletmeci firmalara verilen gelir garantileri ve yüksek kira yükleri, zincirleme bir etki yarattı.

Bu yük kime yansıdı?

Elbette havayollarına.

Yeni nesil havalimanlarında uygulanan yüksek terminal hizmet bedelleri, park ücretleri, yer hizmetleri tarifeleri ve çeşitli kalemlerdeki maliyetler, havayollarının operasyonel giderlerini dramatik şekilde artırdı. Uçuş sayısı artsa bile kârlılık eridi.

Bugün gelinen noktada şu soruyu sormak kaçınılmaz:
Bu sistemde kim kazanıyor?

Yolcu Rekorları: Gerçek Başarı mı, İstatistik Oyunu mu?

Yetkililer her fırsatta yolcu sayılarındaki artışı başarı göstergesi olarak sunuyor. Oysa havacılık sektörü için tek başına yolcu sayısı bir anlam ifade etmez.
Çünkü:
Yolcu sayısı ≠ sektör sağlığı
Bir havayolu şirketi için önemli olan doluluk oranı kadar birim yolcu başına elde edilen gelir ve maliyet dengesidir. Eğer maliyetler kontrolsüz şekilde artıyorsa, dolu uçaklar bile zarar yazabilir.
Bugün birçok havayolu şirketi tam da bunu yaşıyor:
Uçaklar dolu
Seferler yoğun
Ama bilançolar zayıf
Bu tablo, sürdürülebilir değil.
Kazanan İşletmeci mi, Kaybeden Havayolu mu?
Havalimanı işletmecileri açısından tablo oldukça farklı. Yüksek tarifeler, garanti edilen gelirler ve döviz bazlı anlaşmalar sayesinde ciddi bir finansal güvence söz konusu.
Ancak aynı güvence havayolları için geçerli değil.
Havayolları:
Kur dalgalanmalarına açık
Yakıt maliyetlerine bağımlı
Rekabet baskısı altında
Ve şimdi bir de yüksek havalimanı maliyetleriyle mücadele ediyor
Sonuç?
Risk havayolunda, kazanç ise büyük ölçüde işletmecide toplanıyor.
Bu, sektörün doğal dengesiyle örtüşmüyor.
Sistemin Görünmeyen Bedeli
Piyasadan çekilen 25 havayolu sadece birer şirket değildi.
Onlar aynı zamanda:
İstihdam
Rekabet
Hizmet çeşitliliği
Ve fiyat dengesi demekti
Her kapanan havayolu, sektörde biraz daha tekelleşme, biraz daha kırılganlık anlamına geliyor.
Bugün uçuş var, evet. Ama rekabet azalıyor.
Uçaklar kalkıyor, evet. Ama kazanç adil dağılmıyor.
Son Söz: Gökyüzü Herkesin mi?
Havacılık, doğası gereği hassas bir dengeler sektörüdür. Bu denge bozulduğunda, etkileri sadece şirketlerle sınırlı kalmaz; yolcu da, ekonomi de, ülke de bundan payını alır.
Eğer havalimanları büyürken havayolları küçülüyorsa,
Eğer yolcu artarken kârlılık düşüyorsa,
Eğer kazanç tek tarafta toplanıyorsa…
Ortada bir başarı hikâyesi değil, yapısal bir sorun vardır.
Şimdi asıl soru şu:
Bu sistem sürdürülebilir mi, yoksa gökyüzünde büyüyen bir kriz mi izliyoruz?